شعر هست شب| دکلمه، متن، تحلیل و معنی شعر

در این مقاله دکلمه بسیار زیبای شعر هست شب از نیما یوشیج باصدای دلنشین استاد محمدعلی حسینیان، بنیانگذار آموزش سخنوری حرفه ای و فن بیان در ایران را مشاهده می کنیم.

 دکلمه شعر نو یکی از مهمترین تمرین های فن بیان جهت آموزش لحن است. برای رسیدن به لحن مناسب و تلفظ صحیح، این تمرین می تواند سخن آموزان نوآموز را با چالش های جدی فن بیان و تکنیک های لحن مواجه کند.

آنچه در ادامه مقاله می خوانید:

1- پادکست دکلمه شعر هست شب با صدای استاد محمدعلی حسینیان

2- ویدیوی دکلمه شعر هست شب

3- متن شعر هست شب

4- تفسیر شعر هست شب از دکتر تقی پورنامداریان

دکلمه شعر هست شب

تفسیر و تأویل شعر هست شب

این شعر از شعرهای مشهور نیماست. زبانی ساده و موجز دارد. کی از خصوصیات سبکی نیما در آن برجسته می­نماید و آن فاصله انداختن ضمیر متصل میان موصوف و صفت از طریق افرودن ضمیر به موصوف به جای افزودن آن به صفت است. در بند سوم این خصوصیت سبکی سه بار تکرار شده است: تنش گرم، گورش تنگ، تنم خسته. که به ترتیب به جای کاربرد مشهور تن گرمش، گور تنگش، تن خسته­ام، به کار رفته است.

عبارت «گرم در استادن هوا» که در بند دوم این شعر آمده است، از جمله نکته­های زبانیِ قابل ایرادِ این شعر است، که البته کاربرد درستی است و در ادب گذشته نیز نمونه دارد و بهتر از همة شواهد کتاب تاریخ بیهقی است که در زیبایی و فصاحت زبانش کسی شک ندارد:

• و هوای بلخ گرم ایستاد…
• هرچند هوا گرم ایستاده بود و امیر قصد خوارزم کرد

نیما این ترکیب را با قید «سرد» به جای «گرم»، در شعر مرگ کاکلی هم به کار برده است:

مانند روز پیش هوا ایستاده سرد

در این شعر چند تشبه صریح هم آمده است:

• شب، مانند تن ورم­کرده­ای­ست
• بیابان با تن گرمش، ماننده مرده­ای­ست در گور تنگش
• بیابان با تن گرمش، مانند دل سوختة من است
• بیابان مانند تن خستة من است که از هیبت تب می­سوزد.

شعر مرکب از سه بند است. اولین تشبیه در بند دوم و سه تشبیه دیگر در بند سوم آمده است.

بند اول شعر، مرکب از چهار مصراع است. در مصراع اول سخن از «شب» و «خاک» می­رود که اولی با صفت «دم­کرده» و دومی با صفت «رنگ رخ­باخته» توصیف می­شود. «دم­ کرده» به معنی اشباع شده، صفت مکان یا هوایی است که چندان از بخارآب اشباع شده باشد که نفس کشیدن در آن دشوار باشد. لازمة این وضع گرم بودن و بی­حرکت بودن هوا یعنی عدم وزیدن هر نسیم و بادی است یا دقیقاً به قول نیما «گرم در ایستادن هوا». رنگ رخ باختن، در معنی حقیقی به معنی ناپدید شدن و معلوم نبودن رنگ خاک است که ناشی از تاریکی شب است که رنگ­ها را محو می­کند و در معنی کنایی به معنی «ترسیدن» است. این صفت برای «خاک» در هر دو معنی حقیقی و مجازی اعتبار دارد.

دو مصراع بعدی بند اول، حاکی از جریانی مخالف با سکون و گرمی و خفگیِ توصیف­شده در دو مصراع اول است:

باد نوباوة ابر از بر کوه

سوی من تاخته است.

نیما، باد را زاییده و فرزند ابر می­داند. در واقع فضای دم­کرده­ای که در دو مصراع قبلی توصیف می­شود در اینجا به ابری شدن که ناشی از دم­کردگی هواست، می­انجامد و همراه این ابر که از کوه برخاسته است، باد هم برخاسته و به سوی شاعر می­تازد و در نتیجه دم­کردگی هوا و سکون و گرمی آن دچار تغییر و تحول می­شود. با آمدن ابر و وزیدن باد، هم امید به باریدن باران در دل­ها پیدا می­شود و هم امکان نفس کشیدنِ راحت­تر که در هوای دم­ کرده بدشواری ممکن بود، میسر می­گردد. اما این تغییر و تحول نه به رفتن شب و آمدن صبح می­انجامد و نه به باریدن باران زیرا از این مقوله هیچ سخنی نمی­رود. از بند دوم شعر درمی­یابیم که این تغییر و تحول موقت و گذرا نیز خیلی زود از میان رفته است و دوباره شب و همان هوای دم­کرده با تسلط و تشخص بیشتری حاکمیت پیدا کرده است:

هست شب، همچو ورم­کرده تنی گرم در استاده هوا

هم از این روست نمی­بیند اگر گمشده­ای راهش را.

نویسنده: استاد محمدعلی حسینیان